.jpg "swami vivekanand thought in marathi")
स्वामी विवेकानंद यांचे विचार
नमस्कार मित्रांनो आज आपण भारताचे खूप प्रभावशाली सामाजिक व धार्मिक नेते स्वामी विवेकानंद जी यांचे विचार मराठीतून जाणून घेणार आहोत स्वामी विवेकानंद यांचे विचार आजही नवीन पिढीला प्रेरणावर चालना देतात आपणही ह्या विचारांचा खोलवर विचार करून आपला आयुष्यात योग्य ते निर्णय घेण्यासाठी उपयोग करून घ्यावा चला तर मग बघू आपण स्वामी विवेकानंद यांचे विचार मराठीतून
जे काही खरे आहे, ते लोकांना निर्भीडपणे आणि निर्भयपणे सांगा - ते कोणाला दुखावले की नाही याची पर्वा करू नका. दुर्बलतेला कधीही आश्रय देऊ नका.
जर 'बुद्धिमान' लोकांसाठी सत्याचा प्रकाश खूप तेजस्वी वाटत असेल आणि त्यांना वाहून नेत असेल, तर ते जाऊ द्या - ते जितक्या लवकर वाहून जातील तितके चांगले. तुमच्या अंतर्यामी सोडून इतर कोणाच्याही समोर डोके झुकवू नये. जोपर्यंत तुम्हाला हे समजत नाही की तुम्ही स्वतः देवांचे देव आहात, तोपर्यंत तुम्ही मुक्त होऊ शकत नाही.
भगवंताचीच प्राप्ती होऊ शकते. प्रत्येकजण जिवंत देव आहे या भावनेने प्रत्येकाकडे पहा. माणसाचा अभ्यास करा, माणूस जगणारी कविता आहे. जगात अस्तित्वात असलेले सर्व येशू आणि बुद्ध हे आपल्या प्रकाशाने प्रकाशित झाले आहेत.
जर आपण हा प्रकाश सोडला तर ते सर्व यापुढे आपल्यासाठी जगू शकणार नाहीत, ते मरतील. तू तुझ्या आत्म्यावर स्थिर रहा. ज्ञान स्वतःच अस्तित्वात आहे; माणूस फक्त त्याचा शोध लावतो. मानवी शरीर हे सर्वोत्तम शरीर आहे, आणि मनुष्य हा सर्वोच्च प्राणी आहे, कारण केवळ या मानवी शरीरात आणि या जन्मातच आपण या सापेक्ष जगातून पूर्णपणे बाहेर जाऊ शकतो - आपण मुक्तीची स्थिती निश्चितपणे प्राप्त करू शकतो, आणि ही मुक्ती आपली आहे. अंतिम ध्येय.
याच जन्मात ज्याला मुक्ती मिळवायची आहे, त्याला हजारो वर्षांची कामे एकाच जन्मात करावी लागतील. ज्या युगात तो जन्मला त्या युगाच्या खूप पुढे त्याला जावे लागेल, पण सामान्य माणसे कशीतरी रेंगाळत पुढे जाऊ शकतात.
जे महापुरुष धर्मप्रसाराच्या कार्यासाठी आपले जीवन समर्पित करतात, त्या महापुरुषांच्या तुलनेत मौन बाळगून पवित्र जीवन जगणाऱ्या आणि उदात्त विचारांनी जगाला मदत करणाऱ्या महापुरुषांच्या तुलनेत अपूर्ण आहेत. हे सर्व महापुरुष एकामागून एक उदयास येत आहेत - शेवटी, त्यांच्या सामर्थ्याचा परिणाम म्हणून, जगाला शिक्षण देणारा एक शक्तिशाली पुरुष उदयास येतो.
एकदा आध्यात्मिकरित्या विकसित झाल्यानंतर धार्मिक गटात राहणे अवांछित आहे. त्यातून बाहेर पडा आणि स्वातंत्र्याच्या मोकळ्या हवेत आयुष्य जगा.
मुक्तीच्या लाभाशिवाय दुसरी कोणती उच्च अवस्था प्राप्त होऊ शकते? देवदूत कधीही कोणतीही वाईट कृत्ये करत नाहीत, म्हणून त्यांना कधीही शिक्षा होत नाही, म्हणून ते मुक्त होऊ शकत नाहीत. हा सांसारिक धक्काच आपल्याला जागे करतो, तोच या सांसारिक स्वप्नाचा भंग होण्यास मदत करतो. हे असे सततचे धक्के आहेत जे या जगातून मुक्त होण्याची, म्हणजेच मुक्ती मिळविण्याची इच्छा जागृत करतात. आपला नैतिक स्वभाव जितका प्रगत असेल तितका आपला प्रत्यक्ष अनुभव जितका जास्त असेल आणि आपली इच्छा तितकी प्रबळ असेल.
तुमचे मन विकसित करा आणि त्यावर नियंत्रण ठेवा, नंतर तुम्हाला पाहिजे तेथे त्याचा वापर करा - ते खूप लवकर परिणाम देईल. आत्म-सुधारणेचा हा खरा उपाय आहे. एकाग्रता शिका, आणि तुम्हाला पाहिजे तेथे वापरा. असे केल्याने तुमचे काहीही नुकसान होणार नाही. ज्याने संपूर्ण प्राप्त केले तो अंश देखील प्राप्त करू शकतो.
आधी स्वतःला पूर्ण स्वातंत्र्य मिळवा, त्यानंतर तुमची इच्छा असेल तर तुम्ही स्वतःला मर्यादित करू शकता. प्रत्येक कामात सर्व शक्ती वापरा. प्रत्येकजण मरेल - ऋषी किंवा गैर-साधू, श्रीमंत किंवा गरीब - प्रत्येकजण मरेल. कोणाचेही शरीर सदैव टिकणार नाही. म्हणून उठा, जागे व्हा आणि पूर्णपणे प्रामाणिक व्हा.
भारतात घोर फसवणूक पसरली आहे. गरज आहे चारित्र्याची, अशी दृढनिश्चय आणि चारित्र्याचे सामर्थ्य ज्यामुळे माणूस आयुष्यभर स्थिर राहू शकेल. मोक्षाचा अर्थ मृत्यूवर प्रेम आहे.
सांसारिक लोक जीवनावर प्रेम करतात, परंतु संन्यासीसाठी प्रेमासाठी मृत्यू आहे. पण याचा अर्थ आपण आत्महत्या करावी असा होत नाही.
आत्महत्या करणाऱ्यांना मृत्यू कधीच आवडत नाही. संपूर्ण जगाच्या हितासाठी अखंड त्याग करून हळूहळू मृत्यू प्राप्त करणे हा संन्यासीचा धर्म आहे.
मित्रा, तू का रडतोस? सर्व शक्ती तुझ्यात आहे.
हे परमेश्वरा, तुझे तेजस्वी रूप विकसित कर. हे तिन्ही जग तुमच्या पायाखाली आहेत. पदार्थाची कोणतीही शक्ती नाही, सर्वात मजबूत शक्ती आत्म्याची आहे. हे विद्वान! घाबरू नका; तुझ्यासाठी विनाश नाही, संसारसागर पार करण्याचा मार्ग आहे. मी तुम्हाला सर्वोत्तम मार्ग दाखवतो ज्याचे अनुसरण करून अनेक लोकांनी जग आणि महासागर पार केला आहे.
कोणाशीही वाद घालू नका आणि सामंजस्याने पुढे जा - हे जग भयंकर आहे, कोणावरही विश्वास ठेवू नका. घाबरण्याचे कारण नाही, आई माझ्या सोबत आहे - यावेळी अशा गोष्टी घडतील की तुम्ही थक्क व्हाल.
कशाची भीती बाळगायची? कशाची भीती? गडगडाट झाल्यासारखे मन लावून कामात गुंतून जा. तुम्ही खूप शूर आहात.
शाब्बास! जे संकोच करतात ते मागे राहतील आणि तुम्ही उडी मारून सर्वांच्या पुढे पोहोचाल. जे स्वतःच्या तारणात गुंतलेले आहेत ते ना स्वतःला वाचवू शकणार आहेत ना इतरांना. असा आवाज करा की त्याचा आवाज जगाच्या कानाकोपऱ्यात पसरेल.
असे काही लोक असतात जे इतरांच्या चुका बघायला तयार असतात, पण काम करताना त्यांच्या लक्षात येत नाही. एकत्र या, तुमच्या शक्तीनुसार पुढे जा, यानंतर मी भारतात पोहोचेन आणि संपूर्ण देशात खळबळ उडवून देईन.
कोणत्याही गोष्टीमुळे निराश होऊ नका; जोपर्यंत आपल्यावर देवाचा आशीर्वाद आहे, तोपर्यंत पृथ्वीवर आपल्याला कोण दुर्लक्ष करू शकेल? तुम्ही शेवटचा श्वास घेत असलात तरी घाबरू नका. सिंहाच्या शौर्याने आणि फुलाच्या कोमलतेने कार्य करत रहा. लोक तुमची स्तुती करतात किंवा टीका करतात, लक्ष्मी तुमच्यावर कृपा करते किंवा नाही, तुमचा मृत्यू आज असो किंवा युगात असो, तुम्ही कधीही न्यायाच्या मार्गापासून दूर जाऊ नका. श्रेयांसी बहुविघनानी सत्कर्मात अनेक अडथळे येतात. -
तुझे काम करत जा.कोणाच्या बोलण्याला उत्तर देऊन काय उपयोग? सत्यमेव जयते नानृतम्, सत्येनैव पंथा वितो देवयनः (फक्त सत्याचा विजय होतो, असत्याचा नव्हे; सत्याच्या सामर्थ्यानेच देवायनाचा मार्ग साध्य होतो). सर्व काही हळूहळू होईल.
धैर्याने पुढे जा. एका दिवसात किंवा वर्षभरात यशाची अपेक्षा करू नका. सर्वोच्च आदर्शांना घट्ट धरून राहा. स्थिर राहा. स्वार्थ आणि मत्सर टाळा. आज्ञा पाळा. सत्याच्या, मानवजातीच्या आणि आपल्या देशाच्या बाजूने सदैव खंबीर राहा आणि तुम्ही जगाला हादरवून टाकाल.
लक्षात ठेवा - व्यक्ती आणि त्याचे जीवन हेच शक्तीचे स्त्रोत आहे, दुसरे काहीही नाही. असा दिवस कधी येईल का जेव्हा कोणी परोपकारासाठी प्राणाची आहुती देईल? जग हे मुलांचे खेळ नाही - महान पुरुष ते असतात जे आपल्या हृदयाने आणि रक्ताने इतरांसाठी मार्ग तयार करतात - हे नेहमीच होत आले आहे -
एक माणूस आपल्या शरीराचा त्याग करून पूल बांधतो आणि हजारो माणसे त्याच्यावर पूल बांधतात. चला नदी पार करूया. एवमस्तु एवमस्तु, शिवोषम शिवोषम (असं असू दे, असं होऊ दे - मी शिव आहे, मी शिव आहे.)
माझ्या सर्व मुलांनी माझ्यापेक्षा शंभरपट अधिक प्रगत व्हावे अशी माझी इच्छा आहे. तुमच्यापैकी प्रत्येकाने महान आणि सामर्थ्यवान बनले पाहिजे - मी म्हणतो, तुम्ही झालेच पाहिजे. आदेशांचे पालन करणे, ध्येयावर प्रेम करणे आणि ध्येयाचे कृतीत रुपांतर करण्यास सदैव तत्पर असणे - जर हे तिघे उपस्थित असतील तर कोणीही तुम्हाला तुमच्या मार्गापासून दूर करू शकत नाही.
मन आणि मुख एकत्र करून भावनांना जीवनात आचरणात आणावे लागते. "भावाच्या घरात कोणत्याही प्रकारची चोरी होऊ नये" असे श्रीरामकृष्ण म्हणत. आपण सर्व बाबतीत व्यावहारिक असले पाहिजे. लोकांच्या किंवा समाजाच्या गोष्टींकडे लक्ष न देता ते एकाग्र चित्ताने आपले काम करत राहतील.कबीर दासांच्या उक्तीमध्ये तुम्ही ऐकले नाही का - "बाजारात हत्ती फिरतात, कुत्रे भुंकतात आणि हजार संतांना आजार होत नाहीत. जगावर टीका करणाऱ्यांना असे चालावे लागेल.
जगातील लोक काय म्हणतात याकडे लक्ष द्यावे लागणार नाही. त्याचे चांगले-वाईट बोलणे ऐकून कोणीही आयुष्यभर कोणतेही महत्त्वाचे काम करू शकत नाही. शेवटी प्रेमाचाच विजय होतो. चकित होऊन चालणार नाही - थांबा - धैर्य असेल तर यश मिळणे अपरिहार्य आहे -
मी तुम्हाला सांगतो पहा - कोणतेही बाह्य कर्मकांड आवश्यक नसावे - बहुविधतेतील एकतेच्या भावनेमध्ये कोणत्याही प्रकारचा अडथळा येऊ नये. आवश्यक असल्यास, "सामान्यता" च्या भावनेचे रक्षण करण्यासाठी सर्व काही सोडावे लागेल. मी मेलो किंवा जगलो, मी देशात जाईन की नाही, तुम्हा लोकांनी नीट लक्षात ठेवावे की, सार्वभौमिकता - आपण केवळ या भावनेचा उपदेश करत नाही, ‘इतरांच्या धर्माचा द्वेष करू नये’; नाही, आपण सर्वच धर्मांना सत्य मानतो आणि ते पूर्णपणे स्वीकारतो.आपण त्याचा प्रचारही करतो आणि आचरणातही आणतो.इतरांच्या छोट्या-छोट्या हक्कातही ढवळाढवळ होणार नाही याची काळजी घ्या - हीच भोवळ.मोठी जहाजे पूर्ण भक्तीत बुडतात,पण धर्मांधता बाजूला ठेवून, लक्षात ठेवा, त्याच्या कृपेने सर्व काही ठीक होईल.
काहीही असो, यासाठी आपल्याला कितीही वेदना सहन कराव्या लागल्या तरी - कितीही त्याग करावा लागला तरी - ही भावना (भयंकर मत्सर) आपल्यात येऊ नये - मग आपण दहा किंवा दोनच आहोत - आपण काळजी नाही, पण आपल्यापैकी अनेकांना शुद्ध चारित्र्य आहे. नैतिक आणि धैर्यवान व्हा, तुमचा विवेक पूर्णपणे शुद्ध राहिला पाहिजे. पूर्णपणे नैतिक आणि धैर्यवान व्हा - आपल्या नवसासाठी कधीही घाबरू नका.
फक्त भ्याड माणसेच पापी कृत्ये करतात, शूर पुरुष कधीच पापी कर्मकांड करत नाहीत - पापाचा विचारही मनात आणत नाहीत. प्रत्येक जीवावर प्रेम करण्याचा प्रयत्न करा. मुलांनो, तुमच्यासाठी नैतिकता आणि धैर्याशिवाय दुसरा कोणताही धर्म नाही. याशिवाय तुमच्यासाठी इतर कोणतेही धार्मिक मत नाही.
भ्याडपणा, पाप, गैरवर्तन आणि दुर्बलता तुमच्यामध्ये अजिबात नसावी, इतर आवश्यक गोष्टी स्वतःच उपस्थित राहतील. पराक्रमी, उठा आणि बलवान व्हा. कर्म, निरंतर क्रिया; संघर्ष, अखंड संघर्ष! अमर्यादित. शुद्ध आणि निःस्वार्थ होण्याचा प्रयत्न करा - संपूर्ण धर्म यात आहे.
तुम्ही संस्कृत शिकता का? किती प्रगती झाली? आशा आहे की तुम्ही पहिला भाग पूर्ण केला असेल. विशेष मेहनत घेऊन संस्कृत शिकावे. शत्रूचा पराभव करण्यासाठी ढाल आणि तलवारीची आवश्यकता असते. त्यामुळे इंग्रजी आणि संस्कृतचा अभ्यास करा.
मुलांनो, धर्माचे रहस्य आचरणातून कळू शकते, निरुपयोगी कल्पनेतून नाही. सत्यवादी असणे आणि सत्याने वागणे, हाच संपूर्ण धर्म आहे. नुसते भगवंताचे नामस्मरण करणारा नाही तर परात्पर पित्याच्या इच्छेनुसार कार्य करणारा धार्मिक आहे.
कधी-कधी तुम्हाला जगाकडून थोडासा धक्का बसला तरी त्यापासून विचलित होऊ नका, ते थोड्याच वेळात निघून जाईल आणि सर्व परिस्थिती पुन्हा सुरळीत होईल.
मुलांनो, खंबीर राहा, माझ्या मुलांपैकी कोणीही भित्रा होऊ नये. तुमच्यातील सर्वात धैर्यवान व्यक्तीला नेहमीच पाठिंबा द्या. कोणतेही महान कार्य कधीही अडथळ्यांशिवाय होऊ शकते का? वेळ, संयम आणि अदम्य इच्छाशक्तीनेच काम पूर्ण होते.
मी तुम्हाला अशा बऱ्याच गोष्टी सांगू शकतो ज्यामुळे तुमची ह्रदये उडी मारतील, पण मी तसे करणार नाही. मला लोखंडासारखे प्रबळ इच्छाशक्ती असलेले हृदय हवे आहे, जे कधीही डगमगणार नाही. धीर धरा, परमेश्वर तुम्हाला आशीर्वाद देवो. तुमचे, विवेकानंद, सदैव शुभेच्छा. 'जोपर्यंत तुम्ही जगता तोपर्यंत शिका' - अनुभव हा जगातील सर्वोत्तम शिक्षक आहे.
जशी स्वर्गात आहे, तशीच या नश्वर जगातही तुमची इच्छा पूर्ण होवो, कारण तुमचा गौरव जगात अनंतकाळासाठी घोषित केला जात आहे आणि सर्व काही तुमचे राज्य आहे.
शुद्धता, दृढनिश्चय आणि उपक्रम - मला हे तीन गुण एकत्र हवे आहेत. नशीब फक्त धाडसी आणि कष्टाळू लोकांनाच साथ देते. मागे वळून पाहू नका, पुढे पहा, अपार सामर्थ्य, अमर्याद उत्साह, अमर्याद धैर्य आणि अमर्याद धैर्य आवश्यक आहे - आणि तरच महान कार्ये पूर्ण होऊ शकतात. आपल्याला संपूर्ण जगाला उत्तेजित करावे लागेल.
पवित्रता, संयम आणि प्रयत्नाने सर्व अडथळे दूर करता येतात. सर्व महान गोष्टी हळूहळू केल्या जातात यात शंका नाही. धैर्याने वागा. संयम आणि सुसंगततेने कार्य करणे - हा एकमेव मार्ग आहे.
पुढे जा आणि संयम, धैर्य, पवित्रता आणि अथक कृती लक्षात ठेवा. जोपर्यंत तुम्ही शुद्ध राहाल आणि तुमच्या उद्देशाला चिकटून राहाल, तोपर्यंत तुम्ही कधीही अपयशी होणार नाही - आई तुम्हाला कधीही सोडणार नाही आणि तुम्हाला पूर्ण आशीर्वाद मिळेल. मुलांनो, जोपर्यंत तुमची देव आणि गुरु, भक्ती आणि सत्यावर श्रद्धा आहे, तोपर्यंत कोणीही तुमचे नुकसान करू शकत नाही. पण यापैकी एकाचाही नाश झाला तर त्याचे परिणाम भयंकर होतात.
कधीही घाबरू नका. पवित्र व्हा, विश्वासू व्हा आणि आज्ञाधारक व्हा. ढोंगी आणि भित्रा न होता सर्वांना आनंदी ठेवा. शुद्धतेने आणि सामर्थ्याने तुमच्या आदर्शाला चिकटून राहा आणि तुम्हाला कितीही अडथळे आले तरी काही काळानंतर जग तुमचा स्वीकार करेल.
धीर धरा आणि मरेपर्यंत विश्वासू राहा. आपापसात भांडू नका! रूपये : पैशाच्या व्यवहारात शुद्ध रहा. आम्ही आता महान गोष्टी करू. जोपर्यंत तुमच्यामध्ये प्रामाणिकपणा, भक्ती आणि श्रद्धा आहे, तोपर्यंत तुम्ही प्रत्येक कामात यशस्वी व्हाल.
जो शुद्ध आणि धैर्यवान आहे तोच या जगात सर्व काही करू शकतो. देव तुम्हाला भ्रम आणि आसक्तीपासून नेहमी वाचवो. मी तुमच्यासोबत काम करायला सदैव तयार आहे आणि जर आम्ही आमचेच मित्र राहिलो तर देवही आमच्यासाठी शेकडो मित्र पाठवेल, आत्मैवा हयातमनो बंधु. मत्सर आणि अहंकारापासून मुक्त व्हा - संघटित व्हायला शिका आणि इतरांसाठी काम करा.
पूर्णपणे नि:स्वार्थी राहा, स्थिर राहा आणि कार्य करा. अजून एक गोष्ट आहे. सर्वांचे सेवक व्हा आणि इतरांवर राज्य करण्याचा थोडासाही प्रयत्न करू नका, कारण यामुळे मत्सर वाढेल आणि सर्व काही उद्ध्वस्त होईल.
पुढे जा, तुम्ही खूप छान काम केले आहे. आपण स्वतःहून मदत घेऊ आणि इतरांच्या मदतीची वाट पाहू नका. माझ्या मुला, आत्मविश्वास बाळगा, खरे आणि सहनशील व्हा. तुम्ही स्वतः एक नेता म्हणून उभे राहिलात तर तुमच्या मदतीला कोणीही पुढे येणार नाही. जर तुम्हाला यशस्वी व्हायचे असेल तर आधी तुमचा अहंकार नष्ट करा.
पक्षपात हे सर्व वाईटाचे मूळ आहे हे विसरू नका. म्हणजेच, जर तुम्ही इतरांपेक्षा एखाद्यावर जास्त प्रेम दाखवले तर लक्षात ठेवा की यामुळे भविष्यात मतभेदाची बीजे पेरली जातील. जर कोणी तुमच्या जवळच्या दुसऱ्या साथीदारावर टीका करण्याचा प्रयत्न करत असेल तर तुम्ही त्याच्याकडे लक्ष देऊ नये. या गोष्टी ऐकणे देखील मोठे पाप आहे, त्यामुळे भविष्यात वाद निर्माण होतील.
लहान मुलांसारखा साधेपणा आणि गांभीर्य एकत्र करा. सर्वांशी एकोप्याने जगा. अहंकाराच्या सर्व भावना सोडा आणि सांप्रदायिक विचारांचे मनोरंजन करू नका. विनाकारण वाद करणे हे मोठे पाप आहे.
मुलांनो, जोपर्यंत तुमच्या अंतःकरणात उत्साह आणि गुरु आणि देव या तीन गोष्टींवर विश्वास आहे तोपर्यंत तुम्हाला कोणीही दडपून टाकू शकत नाही. माझ्या हृदयातील शक्ती दिवसेंदिवस वाढत आहे हे मी अनुभवत आहे.
शूर मुलांनो, काम करत रहा. एखाद्याने त्याच्या योजनांमध्ये निराश होऊ नये. टीका करण्याची प्रवृत्ती पूर्णपणे सोडून द्या. जोपर्यंत ते योग्य मार्गावर जात आहेत; तोपर्यंत त्यांना त्यांच्या कामात मदत करा; आणि जेव्हाही तुम्हाला त्यांच्या कामात काही चूक दिसली, तेव्हा त्यांना नम्रतेने त्या चुकीची जाणीव करून द्या. एकमेकांवर टीका करणे हे सर्व दोषांचे मूळ आहे. कोणतीही संघटना उद्ध्वस्त करण्यात त्याचा मोठा वाटा असतो. कोणत्याही गोष्टीमुळे निराश होऊ नका; जोपर्यंत आपल्यावर देवाचा आशीर्वाद आहे, तोपर्यंत पृथ्वीवर आपल्याला कोण दुर्लक्ष करू शकेल? तुम्ही शेवटचा श्वास घेत असलात तरी घाबरू नका.
सिंहाच्या शौर्याने आणि फुलाच्या कोमलतेने कार्य करत रहा. इतरांवर अवलंबून राहणे शहाणपणाचे नाही असे तुम्हाला वाटत नाही का? हुशार माणसाने स्वतःच्या पायावर खंबीरपणे उभे राहून काम केले पाहिजे. हळूहळू सर्व काही ठीक होईल. मुलांनो, जोपर्यंत अंतःकरणात उत्साह आहे आणि गुरु आणि देवावर श्रद्धा आहे - या तीन गोष्टी शिल्लक आहेत - तुम्हाला कोणीही दाबू शकत नाही. माझ्या हृदयातील शक्ती दिवसेंदिवस वाढत आहे हे मी अनुभवत आहे. शूर मुलांनो, काम करत रहा.
नाव, प्रसिद्धी किंवा इतरांवर राज्य करण्याची इच्छा न ठेवता काम करूया. वासना, क्रोध आणि लोभ या त्रिगुणांच्या बंधनातून मुक्त होऊ या आणि मग सत्य आपल्याबरोबर राहील. ते टाळू नका, शोधू नका - देव तुमच्या इच्छेनुसार जे काही पाठवेल त्याची वाट पहा, हा माझा मूळ मंत्र आहे. शक्ती आणि विश्वासाने टिकून राहा.
विश्वासू, शुद्ध आणि शुद्ध व्हा आणि आपापसात भांडू नका. आपल्या जातीचा रोग मत्सर आहे. फक्त एका व्यक्तीने माझे अनुसरण केले पाहिजे, परंतु त्याला मरेपर्यंत खरे आणि विश्वासू राहावे लागेल. मला यश आणि अपयशाची चिंता नाही.
माझ्यासोबत कोणी नसले तरी मी माझी चळवळ शुद्ध ठेवीन. फसव्या कृतींचा सामना करताना माझा संयम सुटतो. हे असे जग आहे जिथे तुमचे सर्वात जास्त प्रेम आणि समर्थन करणारे लोक तुमचा विश्वासघात करतील. माझा आदर्श काही शब्दांत नक्कीच सांगता येईल - मानवजातीला त्याच्या दैवी स्वरूपाचा उपदेश करणे आणि जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात ते व्यक्त करण्याचे साधन दाखवणे.
भविष्यात जगावर शांतीचा वर्षाव करणाऱ्या उपदेशात (श्री रामकृष्णाच्या भाषणात) पूर्णपणे मग्न असलेली व्यक्ती जेव्हा मला दिसली, तेव्हा माझे हृदय आनंदाने उड्या मारायला लागते. अशा वेळी मी वेडा होत नाही याचे आश्चर्य वाटते.
प्रत्येक कामाला उपहास, विरोध आणि स्वीकार या तीन टप्प्यांतून जावे लागते. आपल्या वेळेच्या पुढे विचार करणाऱ्या व्यक्तीचा लोक नक्कीच गैरसमज करतात. म्हणून आम्ही विरोध आणि जुलूम आनंदाने स्वीकारतो; पण मी खंबीर आणि शुद्ध असायला हवे आणि देवावर अपार श्रद्धा असली पाहिजे, मग हे सर्व नाहीसे होईल.
एखादी भंगी भांगीच्या रूपात आपल्याजवळ आली तर आपण त्याच्या स्पर्शापासून एखाद्या संसर्गजन्य रोगाप्रमाणे पळून जातो. पण जेव्हा एखादा पुजारी त्याच्या डोक्यावर एक वाटी पाणी ओततो आणि प्रार्थनेच्या रूपात काहीतरी गुंजतो आणि जेव्हा त्याला अंगरखा घालायला मिळतो - मग तो कितीही फाटलेला असला तरीही - मग तो कट्टर हिंदू असला तरीही, तो खोलीच्या आत पोहोचला तर , त्याच्यासाठी कोणतेही बंधन नाही, कोणीही नाही जो त्याला बसण्यासाठी आणि त्याच्याशी प्रेमाने हस्तांदोलन करण्यासाठी खुर्ची देणार नाही.
यापेक्षा विडंबनात्मक गोष्ट काय असू शकते? चला, दक्षिण भारतात पुजारी काय अद्भुत गोष्टी करत आहेत ते पाहू या. हे लोक लाखो खालच्या जातीतील लोकांना ख्रिश्चन बनवत आहेत. तिथली जवळपास एक चतुर्थांश लोकसंख्या ख्रिश्चन झाली आहे! मी त्या बिचाऱ्यांना का दोष देऊ? अरे देवा, एक माणूस दुसऱ्या माणसाशी बंधुभावाने वागायला कधी शिकणार?
अनेकवेळा असे दिसून येते की सर्वोत्तम लोकांना देखील त्रास आणि अडचणींचा सामना करावा लागतो. यावर काही उपाय नसला तरीही, तरीही मी माझ्या आयुष्यात अनुभवले आहे की जगात अशी कोणतीही गोष्ट नाही जी मूळ स्वरूपात चांगली नाही.
वरवरच्या लहरी कितीही असोत, गोष्टींच्या अंतरंगात प्रेम आणि कल्याणाचे असीम भांडार असते. जोपर्यंत आपण त्या अंतरापर्यंत पोहोचत नाही तोपर्यंत आपल्याला त्रास होतो. एकदा का तुम्ही शांततेच्या त्या प्रदेशात प्रवेश केलात, कितीही वादळे आणि वादळे आली तरी शतकानुशतके जुन्या खडकावर बांधलेले ते घर हलू शकत नाही. हे जग आहे! जर तुम्ही कोणावर उपकार केलेत तर लोक त्याला महत्त्व देणार नाहीत, पण तुम्ही ती कृती रद्द करताच ते लगेच (देव न करो) तुम्हाला निंदक घोषित करतील. माझ्यासारख्या भावनिक लोकांची नेहमी आपल्या जवळच्या आणि प्रिय व्यक्तींकडून फसवणूक होते.
चारित्र्य घडवणारे, मानसिक बळ वाढवणारे, बुद्धिमत्तेचा विकास करणारे आणि माणसाला स्वतःच्या पायावर उभे राहायला शिकणारे शिक्षण हवे आहे. -- (विवेकानंदजींच्या उपस्थितीत, ४९-५०)
ज्या प्रथेने माणसाची इच्छाशक्ती आणि प्रकाश नियंत्रित होऊन फलदायी बनतात त्याला शिक्षण म्हणतात.
सर्व ज्ञान, मग ते ऐहिक असो वा अध्यात्मिक, माणसाच्या मनात असते पण ते प्रकाशित होण्याऐवजी लपून राहते. हे हळूहळू अभ्यासातून समोर येत आहे.
विद्यार्थ्यांच्या गरजेनुसार शिक्षणात बदल व्हायला हवेत. ज्ञान मिळविण्याचा एकच मार्ग आहे आणि तो म्हणजे 'एकाग्रता'. एकाग्रतेची शक्ती ही ज्ञानाच्या खजिन्याची एकमेव गुरुकिल्ली आहे ज्ञानाचे दान मोकळेपणाने आणि कोणत्याही मोबदल्याशिवाय केले पाहिजे. गुरुप्रती श्रद्धा, नम्रता, नम्रता आणि भक्ती असल्याशिवाय आपल्यामध्ये धर्माची भावना विकसित होऊ शकत नाही. बहुसंख्य महापुरुषांना सुखापेक्षा दुःखाने आणि श्रीमंतीपेक्षा गरिबीने शिकवले आहे. आपले नशीब आपणच घडवतो.
जेव्हा मन एकाग्र होते आणि स्वतःला लागू होते, तेव्हा आपल्यातील प्रत्येकजण आपला सेवक बनतो. माणूस जे विचार करतो तसाच बनतो.
आत्मविश्वास हा मानवतेचा एक शक्तिशाली भाग आहे. शिक्षकाच्या म्हणजेच गुरूच्या वैयक्तिक जीवनाशिवाय कोणतेही शिक्षण होऊ शकत नाही. शिष्यासाठी आवश्यक आहे ती शुद्धता आणि ज्ञानाप्रती खरी भक्तीसह कठोर परिश्रम.
मेंदूला विविध प्रकारच्या ज्ञानाने भरून घेणे, त्यातून काही उपयोग न होणे आणि आयुष्यभर वादविवाद करत राहणे हे शिक्षण नव्हे. शिक्षण आणि परिश्रम ही सोन्याची चावी आहे जी नियतीचे दरवाजे सहज उघडते.
गरीब मुलगा शिक्षणासाठी येऊ शकत नसेल तर त्याच्याकडे शिक्षण गेले पाहिजे. ज्ञान स्वतःमध्ये असते, माणूस फक्त त्याचा शोध लावतो. जोपर्यंत तुम्ही शिकता तोपर्यंत जगा, अनुभव हा जगातील सर्वोत्तम शिक्षक आहे. जोपर्यंत तुम्ही स्वतः प्रयत्न करत नाही तोपर्यंत कोणीही तुम्हाला शिकवू शकणार नाही.
मी म्हणतो - मला मुक्त करा; शक्य तितक्या लोकांचे बंधन उघडा. … जेव्हा तुम्ही समाजासाठी सुखाची इच्छा सोडू शकाल, तेव्हा तुम्ही भगवान बुद्ध व्हाल, मग तुम्ही मुक्त व्हाल. -- (स्वामी विवेकानंदांची पत्रे २, २९२)
महिलांना असे शिक्षण मिळाले पाहिजे की त्या स्वावलंबी होऊन स्वत:चे प्रश्न सोडविण्यास सक्षम होतील. त्यांच्यामध्ये एक आदर्श चारित्र्य विकसित होऊ शकते.
कोणत्याही धर्माचा विशेष शिक्षणाशी संबंध जोडणे योग्य नाही. सर्व धर्मांची आवश्यक सामग्री शिक्षणाशी जोडली गेली पाहिजे.
शिक्षणाचा अर्थ आहे ती परिपूर्णता व्यक्त करणे जी सर्व मानवांमध्ये आधीपासूनच आहे. -- (स्वामी विवेकानंदांची पत्रे 1, 114)
शिक्षण म्हणजे काय? ते पुस्तकी शिक्षण आहे का? नाही! हे विविध प्रकारचे ज्ञान आहे का? नाही, हे देखील नाही. ज्या संयमातून इच्छाशक्तीचा प्रवाह आणि विकास नियंत्रणात आणला जातो आणि फलदायी होतो, त्याला शिक्षण म्हणतात. -- (स्वामी विवेकानंदांची पत्रे 2, 290-91)
माझ्या मते, शिक्षणाचे सार मनाची एकाग्रता मिळवणे आहे, तथ्ये संकलित करणे नाही. जर मला माझे शिक्षण पुन्हा सुरू करावे लागले आणि ते माझ्यावर अवलंबून असेल तर मी कधीही तथ्यांचा अभ्यास करणार नाही. मी मनाची एकाग्रता आणि अलिप्ततेची शक्ती वाढवीन आणि जेव्हा उपकरणे पूर्णपणे तयार होतील तेव्हा मी माझ्या इच्छेनुसार वस्तुस्थिती गोळा करीन. -- (भगवान बुद्धांचा जगाला दिलेला संदेश आणि इतर व्याख्याने आणि प्रवचने, ७१)
जे शिक्षण सामान्य माणसाला जीवनसंघर्षात सक्षम बनवू शकत नाही, जे चारित्र्य, परोपकार आणि सिंहासारखे साहस हे बळ माणसात आणू शकत नाही, ते शिक्षणच आहे का? ज्या शिक्षणातून माणूस आयुष्यात पायावर उभा राहतो ते शिक्षण होय. -- (विवेकानंदजींच्या सहवासात, १७५)
शिक्षणाचा अर्थ असा नाही की अशा अनेक गोष्टी तुमच्या मनात रुजल्या पाहिजेत की त्या आपापसात भांडायला लागतात आणि तुमचे मन ते आयुष्यभर पचवू शकत नाही. ज्या शिक्षणाद्वारे आपण आपले जीवन घडवू शकतो, माणूस बनू शकतो, चारित्र्य घडवू शकतो आणि आपल्या विचारांमध्ये सुसूत्रता आणू शकतो, तेच खरे शिक्षण म्हणण्यास योग्य आहे. जर तुम्ही फक्त पाच भावना पचवू शकलात आणि त्यानुसार तुमचे जीवन आणि चारित्र्य विकसित करू शकलात, तर तुमचे शिक्षण संपूर्ण ग्रंथालयात लक्षात ठेवलेल्या व्यक्तीपेक्षा खूप मोठे आहे. -- (भारतातील विवेकानंद - भारताचे भविष्य)
ज्ञान हे मानवामध्ये उपजत आहे. कोणतेही ज्ञान बाहेरून येत नाही, सर्व काही आत आहे. … आपण म्हणतो की न्यूटनने गुरुत्वाकर्षणाचा शोध लावला. मग तो शोध कुठेतरी कोपऱ्यात बसून न्यूटनची वाट पाहत होता का? नाही, हे फक्त त्याच्या मनात होते. वेळ आल्यावर तो सापडला. जगाला जे काही ज्ञान मिळाले आहे ते केवळ मनातून आले आहे.
जगाचे अमर्याद लायब्ररी फक्त तुमच्या मनात आहे. बाह्य जग हे तुमच्यासाठी फक्त एक प्रेरणा आहे आणि तुमचे मन अभ्यासात एकाग्र करण्यासाठी मदत करते; पण प्रत्येक वेळी तुमच्या अभ्यासाचा विषय हा तुमचा मन असतो. -- (कर्मयोग २-३)
प्रत्येक व्यक्तीला आपला अधिकार सांगायचा असतो, पण कोणीही पाळायला तयार नाही. आणि हे सर्व कारण प्राचीन काळातील तो अद्भुत ब्रह्मचर्य आश्रम आता पाळला जात नाही. आधी ऑर्डर पाळायला शिका, मग ऑर्डर देणे आपोआप येईल. आधी नेहमी गुलाम व्हायला शिका, तरच तुम्ही मालक बनू शकाल. -- (वेदांत: जाफनामध्ये दिलेले भाषण)
फक्त शिक्षण! शिक्षण! शिक्षण! युरोपातील अनेक शहरांना भेटी दिल्यावर आणि तेथील गरीबांची शांतता आणि शिक्षण पाहिल्यानंतर मला आपल्या गरिबांची आठवण झाली आणि अश्रू ढाळले. हा फरक का आला? उत्तर सापडले - शिक्षण! -- (स्वामी विवेकानंदांची पत्रे २, ७४)
नमस्कार मित्रांनो आज आपण भारताचे खूप प्रभावशाली सामाजिक व धार्मिक नेते स्वामी विवेकानंद जी यांचे विचार मराठीतून जाणून घेणार आहोत स्वामी विवेकानंद यांचे विचार आजही नवीन पिढीला प्रेरणावर चालना देतात आपणही ह्या विचारांचा खोलवर विचार करून आपला आयुष्यात योग्य ते निर्णय घेण्यासाठी उपयोग करून घ्यावा चला तर मग बघू आपण स्वामी विवेकानंद यांचे विचार मराठीतून
जे काही खरे आहे, ते लोकांना निर्भीडपणे आणि निर्भयपणे सांगा - ते कोणाला दुखावले की नाही याची पर्वा करू नका. दुर्बलतेला कधीही आश्रय देऊ नका.
जर 'बुद्धिमान' लोकांसाठी सत्याचा प्रकाश खूप तेजस्वी वाटत असेल आणि त्यांना वाहून नेत असेल, तर ते जाऊ द्या - ते जितक्या लवकर वाहून जातील तितके चांगले. तुमच्या अंतर्यामी सोडून इतर कोणाच्याही समोर डोके झुकवू नये. जोपर्यंत तुम्हाला हे समजत नाही की तुम्ही स्वतः देवांचे देव आहात, तोपर्यंत तुम्ही मुक्त होऊ शकत नाही.
भगवंताचीच प्राप्ती होऊ शकते. प्रत्येकजण जिवंत देव आहे या भावनेने प्रत्येकाकडे पहा. माणसाचा अभ्यास करा, माणूस जगणारी कविता आहे. जगात अस्तित्वात असलेले सर्व येशू आणि बुद्ध हे आपल्या प्रकाशाने प्रकाशित झाले आहेत.
जर आपण हा प्रकाश सोडला तर ते सर्व यापुढे आपल्यासाठी जगू शकणार नाहीत, ते मरतील. तू तुझ्या आत्म्यावर स्थिर रहा. ज्ञान स्वतःच अस्तित्वात आहे; माणूस फक्त त्याचा शोध लावतो. मानवी शरीर हे सर्वोत्तम शरीर आहे, आणि मनुष्य हा सर्वोच्च प्राणी आहे, कारण केवळ या मानवी शरीरात आणि या जन्मातच आपण या सापेक्ष जगातून पूर्णपणे बाहेर जाऊ शकतो - आपण मुक्तीची स्थिती निश्चितपणे प्राप्त करू शकतो, आणि ही मुक्ती आपली आहे. अंतिम ध्येय.
याच जन्मात ज्याला मुक्ती मिळवायची आहे, त्याला हजारो वर्षांची कामे एकाच जन्मात करावी लागतील. ज्या युगात तो जन्मला त्या युगाच्या खूप पुढे त्याला जावे लागेल, पण सामान्य माणसे कशीतरी रेंगाळत पुढे जाऊ शकतात.
जे महापुरुष धर्मप्रसाराच्या कार्यासाठी आपले जीवन समर्पित करतात, त्या महापुरुषांच्या तुलनेत मौन बाळगून पवित्र जीवन जगणाऱ्या आणि उदात्त विचारांनी जगाला मदत करणाऱ्या महापुरुषांच्या तुलनेत अपूर्ण आहेत. हे सर्व महापुरुष एकामागून एक उदयास येत आहेत - शेवटी, त्यांच्या सामर्थ्याचा परिणाम म्हणून, जगाला शिक्षण देणारा एक शक्तिशाली पुरुष उदयास येतो.
एकदा आध्यात्मिकरित्या विकसित झाल्यानंतर धार्मिक गटात राहणे अवांछित आहे. त्यातून बाहेर पडा आणि स्वातंत्र्याच्या मोकळ्या हवेत आयुष्य जगा.
मुक्तीच्या लाभाशिवाय दुसरी कोणती उच्च अवस्था प्राप्त होऊ शकते? देवदूत कधीही कोणतीही वाईट कृत्ये करत नाहीत, म्हणून त्यांना कधीही शिक्षा होत नाही, म्हणून ते मुक्त होऊ शकत नाहीत. हा सांसारिक धक्काच आपल्याला जागे करतो, तोच या सांसारिक स्वप्नाचा भंग होण्यास मदत करतो. हे असे सततचे धक्के आहेत जे या जगातून मुक्त होण्याची, म्हणजेच मुक्ती मिळविण्याची इच्छा जागृत करतात. आपला नैतिक स्वभाव जितका प्रगत असेल तितका आपला प्रत्यक्ष अनुभव जितका जास्त असेल आणि आपली इच्छा तितकी प्रबळ असेल.
तुमचे मन विकसित करा आणि त्यावर नियंत्रण ठेवा, नंतर तुम्हाला पाहिजे तेथे त्याचा वापर करा - ते खूप लवकर परिणाम देईल. आत्म-सुधारणेचा हा खरा उपाय आहे. एकाग्रता शिका, आणि तुम्हाला पाहिजे तेथे वापरा. असे केल्याने तुमचे काहीही नुकसान होणार नाही. ज्याने संपूर्ण प्राप्त केले तो अंश देखील प्राप्त करू शकतो.
आधी स्वतःला पूर्ण स्वातंत्र्य मिळवा, त्यानंतर तुमची इच्छा असेल तर तुम्ही स्वतःला मर्यादित करू शकता. प्रत्येक कामात सर्व शक्ती वापरा. प्रत्येकजण मरेल - ऋषी किंवा गैर-साधू, श्रीमंत किंवा गरीब - प्रत्येकजण मरेल. कोणाचेही शरीर सदैव टिकणार नाही. म्हणून उठा, जागे व्हा आणि पूर्णपणे प्रामाणिक व्हा.
भारतात घोर फसवणूक पसरली आहे. गरज आहे चारित्र्याची, अशी दृढनिश्चय आणि चारित्र्याचे सामर्थ्य ज्यामुळे माणूस आयुष्यभर स्थिर राहू शकेल. मोक्षाचा अर्थ मृत्यूवर प्रेम आहे.
सांसारिक लोक जीवनावर प्रेम करतात, परंतु संन्यासीसाठी प्रेमासाठी मृत्यू आहे. पण याचा अर्थ आपण आत्महत्या करावी असा होत नाही.
आत्महत्या करणाऱ्यांना मृत्यू कधीच आवडत नाही. संपूर्ण जगाच्या हितासाठी अखंड त्याग करून हळूहळू मृत्यू प्राप्त करणे हा संन्यासीचा धर्म आहे.
मित्रा, तू का रडतोस? सर्व शक्ती तुझ्यात आहे.
हे परमेश्वरा, तुझे तेजस्वी रूप विकसित कर. हे तिन्ही जग तुमच्या पायाखाली आहेत. पदार्थाची कोणतीही शक्ती नाही, सर्वात मजबूत शक्ती आत्म्याची आहे. हे विद्वान! घाबरू नका; तुझ्यासाठी विनाश नाही, संसारसागर पार करण्याचा मार्ग आहे. मी तुम्हाला सर्वोत्तम मार्ग दाखवतो ज्याचे अनुसरण करून अनेक लोकांनी जग आणि महासागर पार केला आहे.
कोणाशीही वाद घालू नका आणि सामंजस्याने पुढे जा - हे जग भयंकर आहे, कोणावरही विश्वास ठेवू नका. घाबरण्याचे कारण नाही, आई माझ्या सोबत आहे - यावेळी अशा गोष्टी घडतील की तुम्ही थक्क व्हाल.
कशाची भीती बाळगायची? कशाची भीती? गडगडाट झाल्यासारखे मन लावून कामात गुंतून जा. तुम्ही खूप शूर आहात.
शाब्बास! जे संकोच करतात ते मागे राहतील आणि तुम्ही उडी मारून सर्वांच्या पुढे पोहोचाल. जे स्वतःच्या तारणात गुंतलेले आहेत ते ना स्वतःला वाचवू शकणार आहेत ना इतरांना. असा आवाज करा की त्याचा आवाज जगाच्या कानाकोपऱ्यात पसरेल.
असे काही लोक असतात जे इतरांच्या चुका बघायला तयार असतात, पण काम करताना त्यांच्या लक्षात येत नाही. एकत्र या, तुमच्या शक्तीनुसार पुढे जा, यानंतर मी भारतात पोहोचेन आणि संपूर्ण देशात खळबळ उडवून देईन.
कोणत्याही गोष्टीमुळे निराश होऊ नका; जोपर्यंत आपल्यावर देवाचा आशीर्वाद आहे, तोपर्यंत पृथ्वीवर आपल्याला कोण दुर्लक्ष करू शकेल? तुम्ही शेवटचा श्वास घेत असलात तरी घाबरू नका. सिंहाच्या शौर्याने आणि फुलाच्या कोमलतेने कार्य करत रहा. लोक तुमची स्तुती करतात किंवा टीका करतात, लक्ष्मी तुमच्यावर कृपा करते किंवा नाही, तुमचा मृत्यू आज असो किंवा युगात असो, तुम्ही कधीही न्यायाच्या मार्गापासून दूर जाऊ नका. श्रेयांसी बहुविघनानी सत्कर्मात अनेक अडथळे येतात. -
तुझे काम करत जा.कोणाच्या बोलण्याला उत्तर देऊन काय उपयोग? सत्यमेव जयते नानृतम्, सत्येनैव पंथा वितो देवयनः (फक्त सत्याचा विजय होतो, असत्याचा नव्हे; सत्याच्या सामर्थ्यानेच देवायनाचा मार्ग साध्य होतो). सर्व काही हळूहळू होईल.
धैर्याने पुढे जा. एका दिवसात किंवा वर्षभरात यशाची अपेक्षा करू नका. सर्वोच्च आदर्शांना घट्ट धरून राहा. स्थिर राहा. स्वार्थ आणि मत्सर टाळा. आज्ञा पाळा. सत्याच्या, मानवजातीच्या आणि आपल्या देशाच्या बाजूने सदैव खंबीर राहा आणि तुम्ही जगाला हादरवून टाकाल.
लक्षात ठेवा - व्यक्ती आणि त्याचे जीवन हेच शक्तीचे स्त्रोत आहे, दुसरे काहीही नाही. असा दिवस कधी येईल का जेव्हा कोणी परोपकारासाठी प्राणाची आहुती देईल? जग हे मुलांचे खेळ नाही - महान पुरुष ते असतात जे आपल्या हृदयाने आणि रक्ताने इतरांसाठी मार्ग तयार करतात - हे नेहमीच होत आले आहे -
एक माणूस आपल्या शरीराचा त्याग करून पूल बांधतो आणि हजारो माणसे त्याच्यावर पूल बांधतात. चला नदी पार करूया. एवमस्तु एवमस्तु, शिवोषम शिवोषम (असं असू दे, असं होऊ दे - मी शिव आहे, मी शिव आहे.)
माझ्या सर्व मुलांनी माझ्यापेक्षा शंभरपट अधिक प्रगत व्हावे अशी माझी इच्छा आहे. तुमच्यापैकी प्रत्येकाने महान आणि सामर्थ्यवान बनले पाहिजे - मी म्हणतो, तुम्ही झालेच पाहिजे. आदेशांचे पालन करणे, ध्येयावर प्रेम करणे आणि ध्येयाचे कृतीत रुपांतर करण्यास सदैव तत्पर असणे - जर हे तिघे उपस्थित असतील तर कोणीही तुम्हाला तुमच्या मार्गापासून दूर करू शकत नाही.
मन आणि मुख एकत्र करून भावनांना जीवनात आचरणात आणावे लागते. "भावाच्या घरात कोणत्याही प्रकारची चोरी होऊ नये" असे श्रीरामकृष्ण म्हणत. आपण सर्व बाबतीत व्यावहारिक असले पाहिजे. लोकांच्या किंवा समाजाच्या गोष्टींकडे लक्ष न देता ते एकाग्र चित्ताने आपले काम करत राहतील.कबीर दासांच्या उक्तीमध्ये तुम्ही ऐकले नाही का - "बाजारात हत्ती फिरतात, कुत्रे भुंकतात आणि हजार संतांना आजार होत नाहीत. जगावर टीका करणाऱ्यांना असे चालावे लागेल.
जगातील लोक काय म्हणतात याकडे लक्ष द्यावे लागणार नाही. त्याचे चांगले-वाईट बोलणे ऐकून कोणीही आयुष्यभर कोणतेही महत्त्वाचे काम करू शकत नाही. शेवटी प्रेमाचाच विजय होतो. चकित होऊन चालणार नाही - थांबा - धैर्य असेल तर यश मिळणे अपरिहार्य आहे -
मी तुम्हाला सांगतो पहा - कोणतेही बाह्य कर्मकांड आवश्यक नसावे - बहुविधतेतील एकतेच्या भावनेमध्ये कोणत्याही प्रकारचा अडथळा येऊ नये. आवश्यक असल्यास, "सामान्यता" च्या भावनेचे रक्षण करण्यासाठी सर्व काही सोडावे लागेल. मी मेलो किंवा जगलो, मी देशात जाईन की नाही, तुम्हा लोकांनी नीट लक्षात ठेवावे की, सार्वभौमिकता - आपण केवळ या भावनेचा उपदेश करत नाही, ‘इतरांच्या धर्माचा द्वेष करू नये’; नाही, आपण सर्वच धर्मांना सत्य मानतो आणि ते पूर्णपणे स्वीकारतो.आपण त्याचा प्रचारही करतो आणि आचरणातही आणतो.इतरांच्या छोट्या-छोट्या हक्कातही ढवळाढवळ होणार नाही याची काळजी घ्या - हीच भोवळ.मोठी जहाजे पूर्ण भक्तीत बुडतात,पण धर्मांधता बाजूला ठेवून, लक्षात ठेवा, त्याच्या कृपेने सर्व काही ठीक होईल.
काहीही असो, यासाठी आपल्याला कितीही वेदना सहन कराव्या लागल्या तरी - कितीही त्याग करावा लागला तरी - ही भावना (भयंकर मत्सर) आपल्यात येऊ नये - मग आपण दहा किंवा दोनच आहोत - आपण काळजी नाही, पण आपल्यापैकी अनेकांना शुद्ध चारित्र्य आहे. नैतिक आणि धैर्यवान व्हा, तुमचा विवेक पूर्णपणे शुद्ध राहिला पाहिजे. पूर्णपणे नैतिक आणि धैर्यवान व्हा - आपल्या नवसासाठी कधीही घाबरू नका.
फक्त भ्याड माणसेच पापी कृत्ये करतात, शूर पुरुष कधीच पापी कर्मकांड करत नाहीत - पापाचा विचारही मनात आणत नाहीत. प्रत्येक जीवावर प्रेम करण्याचा प्रयत्न करा. मुलांनो, तुमच्यासाठी नैतिकता आणि धैर्याशिवाय दुसरा कोणताही धर्म नाही. याशिवाय तुमच्यासाठी इतर कोणतेही धार्मिक मत नाही.
भ्याडपणा, पाप, गैरवर्तन आणि दुर्बलता तुमच्यामध्ये अजिबात नसावी, इतर आवश्यक गोष्टी स्वतःच उपस्थित राहतील. पराक्रमी, उठा आणि बलवान व्हा. कर्म, निरंतर क्रिया; संघर्ष, अखंड संघर्ष! अमर्यादित. शुद्ध आणि निःस्वार्थ होण्याचा प्रयत्न करा - संपूर्ण धर्म यात आहे.
तुम्ही संस्कृत शिकता का? किती प्रगती झाली? आशा आहे की तुम्ही पहिला भाग पूर्ण केला असेल. विशेष मेहनत घेऊन संस्कृत शिकावे. शत्रूचा पराभव करण्यासाठी ढाल आणि तलवारीची आवश्यकता असते. त्यामुळे इंग्रजी आणि संस्कृतचा अभ्यास करा.
मुलांनो, धर्माचे रहस्य आचरणातून कळू शकते, निरुपयोगी कल्पनेतून नाही. सत्यवादी असणे आणि सत्याने वागणे, हाच संपूर्ण धर्म आहे. नुसते भगवंताचे नामस्मरण करणारा नाही तर परात्पर पित्याच्या इच्छेनुसार कार्य करणारा धार्मिक आहे.
कधी-कधी तुम्हाला जगाकडून थोडासा धक्का बसला तरी त्यापासून विचलित होऊ नका, ते थोड्याच वेळात निघून जाईल आणि सर्व परिस्थिती पुन्हा सुरळीत होईल.
मुलांनो, खंबीर राहा, माझ्या मुलांपैकी कोणीही भित्रा होऊ नये. तुमच्यातील सर्वात धैर्यवान व्यक्तीला नेहमीच पाठिंबा द्या. कोणतेही महान कार्य कधीही अडथळ्यांशिवाय होऊ शकते का? वेळ, संयम आणि अदम्य इच्छाशक्तीनेच काम पूर्ण होते.
मी तुम्हाला अशा बऱ्याच गोष्टी सांगू शकतो ज्यामुळे तुमची ह्रदये उडी मारतील, पण मी तसे करणार नाही. मला लोखंडासारखे प्रबळ इच्छाशक्ती असलेले हृदय हवे आहे, जे कधीही डगमगणार नाही. धीर धरा, परमेश्वर तुम्हाला आशीर्वाद देवो. तुमचे, विवेकानंद, सदैव शुभेच्छा. 'जोपर्यंत तुम्ही जगता तोपर्यंत शिका' - अनुभव हा जगातील सर्वोत्तम शिक्षक आहे.
जशी स्वर्गात आहे, तशीच या नश्वर जगातही तुमची इच्छा पूर्ण होवो, कारण तुमचा गौरव जगात अनंतकाळासाठी घोषित केला जात आहे आणि सर्व काही तुमचे राज्य आहे.
शुद्धता, दृढनिश्चय आणि उपक्रम - मला हे तीन गुण एकत्र हवे आहेत. नशीब फक्त धाडसी आणि कष्टाळू लोकांनाच साथ देते. मागे वळून पाहू नका, पुढे पहा, अपार सामर्थ्य, अमर्याद उत्साह, अमर्याद धैर्य आणि अमर्याद धैर्य आवश्यक आहे - आणि तरच महान कार्ये पूर्ण होऊ शकतात. आपल्याला संपूर्ण जगाला उत्तेजित करावे लागेल.
पवित्रता, संयम आणि प्रयत्नाने सर्व अडथळे दूर करता येतात. सर्व महान गोष्टी हळूहळू केल्या जातात यात शंका नाही. धैर्याने वागा. संयम आणि सुसंगततेने कार्य करणे - हा एकमेव मार्ग आहे.
पुढे जा आणि संयम, धैर्य, पवित्रता आणि अथक कृती लक्षात ठेवा. जोपर्यंत तुम्ही शुद्ध राहाल आणि तुमच्या उद्देशाला चिकटून राहाल, तोपर्यंत तुम्ही कधीही अपयशी होणार नाही - आई तुम्हाला कधीही सोडणार नाही आणि तुम्हाला पूर्ण आशीर्वाद मिळेल. मुलांनो, जोपर्यंत तुमची देव आणि गुरु, भक्ती आणि सत्यावर श्रद्धा आहे, तोपर्यंत कोणीही तुमचे नुकसान करू शकत नाही. पण यापैकी एकाचाही नाश झाला तर त्याचे परिणाम भयंकर होतात.
कधीही घाबरू नका. पवित्र व्हा, विश्वासू व्हा आणि आज्ञाधारक व्हा. ढोंगी आणि भित्रा न होता सर्वांना आनंदी ठेवा. शुद्धतेने आणि सामर्थ्याने तुमच्या आदर्शाला चिकटून राहा आणि तुम्हाला कितीही अडथळे आले तरी काही काळानंतर जग तुमचा स्वीकार करेल.
धीर धरा आणि मरेपर्यंत विश्वासू राहा. आपापसात भांडू नका! रूपये : पैशाच्या व्यवहारात शुद्ध रहा. आम्ही आता महान गोष्टी करू. जोपर्यंत तुमच्यामध्ये प्रामाणिकपणा, भक्ती आणि श्रद्धा आहे, तोपर्यंत तुम्ही प्रत्येक कामात यशस्वी व्हाल.
जो शुद्ध आणि धैर्यवान आहे तोच या जगात सर्व काही करू शकतो. देव तुम्हाला भ्रम आणि आसक्तीपासून नेहमी वाचवो. मी तुमच्यासोबत काम करायला सदैव तयार आहे आणि जर आम्ही आमचेच मित्र राहिलो तर देवही आमच्यासाठी शेकडो मित्र पाठवेल, आत्मैवा हयातमनो बंधु. मत्सर आणि अहंकारापासून मुक्त व्हा - संघटित व्हायला शिका आणि इतरांसाठी काम करा.
पूर्णपणे नि:स्वार्थी राहा, स्थिर राहा आणि कार्य करा. अजून एक गोष्ट आहे. सर्वांचे सेवक व्हा आणि इतरांवर राज्य करण्याचा थोडासाही प्रयत्न करू नका, कारण यामुळे मत्सर वाढेल आणि सर्व काही उद्ध्वस्त होईल.
पुढे जा, तुम्ही खूप छान काम केले आहे. आपण स्वतःहून मदत घेऊ आणि इतरांच्या मदतीची वाट पाहू नका. माझ्या मुला, आत्मविश्वास बाळगा, खरे आणि सहनशील व्हा. तुम्ही स्वतः एक नेता म्हणून उभे राहिलात तर तुमच्या मदतीला कोणीही पुढे येणार नाही. जर तुम्हाला यशस्वी व्हायचे असेल तर आधी तुमचा अहंकार नष्ट करा.
पक्षपात हे सर्व वाईटाचे मूळ आहे हे विसरू नका. म्हणजेच, जर तुम्ही इतरांपेक्षा एखाद्यावर जास्त प्रेम दाखवले तर लक्षात ठेवा की यामुळे भविष्यात मतभेदाची बीजे पेरली जातील. जर कोणी तुमच्या जवळच्या दुसऱ्या साथीदारावर टीका करण्याचा प्रयत्न करत असेल तर तुम्ही त्याच्याकडे लक्ष देऊ नये. या गोष्टी ऐकणे देखील मोठे पाप आहे, त्यामुळे भविष्यात वाद निर्माण होतील.
लहान मुलांसारखा साधेपणा आणि गांभीर्य एकत्र करा. सर्वांशी एकोप्याने जगा. अहंकाराच्या सर्व भावना सोडा आणि सांप्रदायिक विचारांचे मनोरंजन करू नका. विनाकारण वाद करणे हे मोठे पाप आहे.
मुलांनो, जोपर्यंत तुमच्या अंतःकरणात उत्साह आणि गुरु आणि देव या तीन गोष्टींवर विश्वास आहे तोपर्यंत तुम्हाला कोणीही दडपून टाकू शकत नाही. माझ्या हृदयातील शक्ती दिवसेंदिवस वाढत आहे हे मी अनुभवत आहे.
शूर मुलांनो, काम करत रहा. एखाद्याने त्याच्या योजनांमध्ये निराश होऊ नये. टीका करण्याची प्रवृत्ती पूर्णपणे सोडून द्या. जोपर्यंत ते योग्य मार्गावर जात आहेत; तोपर्यंत त्यांना त्यांच्या कामात मदत करा; आणि जेव्हाही तुम्हाला त्यांच्या कामात काही चूक दिसली, तेव्हा त्यांना नम्रतेने त्या चुकीची जाणीव करून द्या. एकमेकांवर टीका करणे हे सर्व दोषांचे मूळ आहे. कोणतीही संघटना उद्ध्वस्त करण्यात त्याचा मोठा वाटा असतो. कोणत्याही गोष्टीमुळे निराश होऊ नका; जोपर्यंत आपल्यावर देवाचा आशीर्वाद आहे, तोपर्यंत पृथ्वीवर आपल्याला कोण दुर्लक्ष करू शकेल? तुम्ही शेवटचा श्वास घेत असलात तरी घाबरू नका.
सिंहाच्या शौर्याने आणि फुलाच्या कोमलतेने कार्य करत रहा. इतरांवर अवलंबून राहणे शहाणपणाचे नाही असे तुम्हाला वाटत नाही का? हुशार माणसाने स्वतःच्या पायावर खंबीरपणे उभे राहून काम केले पाहिजे. हळूहळू सर्व काही ठीक होईल. मुलांनो, जोपर्यंत अंतःकरणात उत्साह आहे आणि गुरु आणि देवावर श्रद्धा आहे - या तीन गोष्टी शिल्लक आहेत - तुम्हाला कोणीही दाबू शकत नाही. माझ्या हृदयातील शक्ती दिवसेंदिवस वाढत आहे हे मी अनुभवत आहे. शूर मुलांनो, काम करत रहा.
नाव, प्रसिद्धी किंवा इतरांवर राज्य करण्याची इच्छा न ठेवता काम करूया. वासना, क्रोध आणि लोभ या त्रिगुणांच्या बंधनातून मुक्त होऊ या आणि मग सत्य आपल्याबरोबर राहील. ते टाळू नका, शोधू नका - देव तुमच्या इच्छेनुसार जे काही पाठवेल त्याची वाट पहा, हा माझा मूळ मंत्र आहे. शक्ती आणि विश्वासाने टिकून राहा.
विश्वासू, शुद्ध आणि शुद्ध व्हा आणि आपापसात भांडू नका. आपल्या जातीचा रोग मत्सर आहे. फक्त एका व्यक्तीने माझे अनुसरण केले पाहिजे, परंतु त्याला मरेपर्यंत खरे आणि विश्वासू राहावे लागेल. मला यश आणि अपयशाची चिंता नाही.
माझ्यासोबत कोणी नसले तरी मी माझी चळवळ शुद्ध ठेवीन. फसव्या कृतींचा सामना करताना माझा संयम सुटतो. हे असे जग आहे जिथे तुमचे सर्वात जास्त प्रेम आणि समर्थन करणारे लोक तुमचा विश्वासघात करतील. माझा आदर्श काही शब्दांत नक्कीच सांगता येईल - मानवजातीला त्याच्या दैवी स्वरूपाचा उपदेश करणे आणि जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात ते व्यक्त करण्याचे साधन दाखवणे.
भविष्यात जगावर शांतीचा वर्षाव करणाऱ्या उपदेशात (श्री रामकृष्णाच्या भाषणात) पूर्णपणे मग्न असलेली व्यक्ती जेव्हा मला दिसली, तेव्हा माझे हृदय आनंदाने उड्या मारायला लागते. अशा वेळी मी वेडा होत नाही याचे आश्चर्य वाटते.
प्रत्येक कामाला उपहास, विरोध आणि स्वीकार या तीन टप्प्यांतून जावे लागते. आपल्या वेळेच्या पुढे विचार करणाऱ्या व्यक्तीचा लोक नक्कीच गैरसमज करतात. म्हणून आम्ही विरोध आणि जुलूम आनंदाने स्वीकारतो; पण मी खंबीर आणि शुद्ध असायला हवे आणि देवावर अपार श्रद्धा असली पाहिजे, मग हे सर्व नाहीसे होईल.
एखादी भंगी भांगीच्या रूपात आपल्याजवळ आली तर आपण त्याच्या स्पर्शापासून एखाद्या संसर्गजन्य रोगाप्रमाणे पळून जातो. पण जेव्हा एखादा पुजारी त्याच्या डोक्यावर एक वाटी पाणी ओततो आणि प्रार्थनेच्या रूपात काहीतरी गुंजतो आणि जेव्हा त्याला अंगरखा घालायला मिळतो - मग तो कितीही फाटलेला असला तरीही - मग तो कट्टर हिंदू असला तरीही, तो खोलीच्या आत पोहोचला तर , त्याच्यासाठी कोणतेही बंधन नाही, कोणीही नाही जो त्याला बसण्यासाठी आणि त्याच्याशी प्रेमाने हस्तांदोलन करण्यासाठी खुर्ची देणार नाही.
यापेक्षा विडंबनात्मक गोष्ट काय असू शकते? चला, दक्षिण भारतात पुजारी काय अद्भुत गोष्टी करत आहेत ते पाहू या. हे लोक लाखो खालच्या जातीतील लोकांना ख्रिश्चन बनवत आहेत. तिथली जवळपास एक चतुर्थांश लोकसंख्या ख्रिश्चन झाली आहे! मी त्या बिचाऱ्यांना का दोष देऊ? अरे देवा, एक माणूस दुसऱ्या माणसाशी बंधुभावाने वागायला कधी शिकणार?
अनेकवेळा असे दिसून येते की सर्वोत्तम लोकांना देखील त्रास आणि अडचणींचा सामना करावा लागतो. यावर काही उपाय नसला तरीही, तरीही मी माझ्या आयुष्यात अनुभवले आहे की जगात अशी कोणतीही गोष्ट नाही जी मूळ स्वरूपात चांगली नाही.
वरवरच्या लहरी कितीही असोत, गोष्टींच्या अंतरंगात प्रेम आणि कल्याणाचे असीम भांडार असते. जोपर्यंत आपण त्या अंतरापर्यंत पोहोचत नाही तोपर्यंत आपल्याला त्रास होतो. एकदा का तुम्ही शांततेच्या त्या प्रदेशात प्रवेश केलात, कितीही वादळे आणि वादळे आली तरी शतकानुशतके जुन्या खडकावर बांधलेले ते घर हलू शकत नाही. हे जग आहे! जर तुम्ही कोणावर उपकार केलेत तर लोक त्याला महत्त्व देणार नाहीत, पण तुम्ही ती कृती रद्द करताच ते लगेच (देव न करो) तुम्हाला निंदक घोषित करतील. माझ्यासारख्या भावनिक लोकांची नेहमी आपल्या जवळच्या आणि प्रिय व्यक्तींकडून फसवणूक होते.
चारित्र्य घडवणारे, मानसिक बळ वाढवणारे, बुद्धिमत्तेचा विकास करणारे आणि माणसाला स्वतःच्या पायावर उभे राहायला शिकणारे शिक्षण हवे आहे. -- (विवेकानंदजींच्या उपस्थितीत, ४९-५०)
ज्या प्रथेने माणसाची इच्छाशक्ती आणि प्रकाश नियंत्रित होऊन फलदायी बनतात त्याला शिक्षण म्हणतात.
सर्व ज्ञान, मग ते ऐहिक असो वा अध्यात्मिक, माणसाच्या मनात असते पण ते प्रकाशित होण्याऐवजी लपून राहते. हे हळूहळू अभ्यासातून समोर येत आहे.
विद्यार्थ्यांच्या गरजेनुसार शिक्षणात बदल व्हायला हवेत. ज्ञान मिळविण्याचा एकच मार्ग आहे आणि तो म्हणजे 'एकाग्रता'. एकाग्रतेची शक्ती ही ज्ञानाच्या खजिन्याची एकमेव गुरुकिल्ली आहे ज्ञानाचे दान मोकळेपणाने आणि कोणत्याही मोबदल्याशिवाय केले पाहिजे. गुरुप्रती श्रद्धा, नम्रता, नम्रता आणि भक्ती असल्याशिवाय आपल्यामध्ये धर्माची भावना विकसित होऊ शकत नाही. बहुसंख्य महापुरुषांना सुखापेक्षा दुःखाने आणि श्रीमंतीपेक्षा गरिबीने शिकवले आहे. आपले नशीब आपणच घडवतो.
जेव्हा मन एकाग्र होते आणि स्वतःला लागू होते, तेव्हा आपल्यातील प्रत्येकजण आपला सेवक बनतो. माणूस जे विचार करतो तसाच बनतो.
आत्मविश्वास हा मानवतेचा एक शक्तिशाली भाग आहे. शिक्षकाच्या म्हणजेच गुरूच्या वैयक्तिक जीवनाशिवाय कोणतेही शिक्षण होऊ शकत नाही. शिष्यासाठी आवश्यक आहे ती शुद्धता आणि ज्ञानाप्रती खरी भक्तीसह कठोर परिश्रम.
मेंदूला विविध प्रकारच्या ज्ञानाने भरून घेणे, त्यातून काही उपयोग न होणे आणि आयुष्यभर वादविवाद करत राहणे हे शिक्षण नव्हे. शिक्षण आणि परिश्रम ही सोन्याची चावी आहे जी नियतीचे दरवाजे सहज उघडते.
गरीब मुलगा शिक्षणासाठी येऊ शकत नसेल तर त्याच्याकडे शिक्षण गेले पाहिजे. ज्ञान स्वतःमध्ये असते, माणूस फक्त त्याचा शोध लावतो. जोपर्यंत तुम्ही शिकता तोपर्यंत जगा, अनुभव हा जगातील सर्वोत्तम शिक्षक आहे. जोपर्यंत तुम्ही स्वतः प्रयत्न करत नाही तोपर्यंत कोणीही तुम्हाला शिकवू शकणार नाही.
मी म्हणतो - मला मुक्त करा; शक्य तितक्या लोकांचे बंधन उघडा. … जेव्हा तुम्ही समाजासाठी सुखाची इच्छा सोडू शकाल, तेव्हा तुम्ही भगवान बुद्ध व्हाल, मग तुम्ही मुक्त व्हाल. -- (स्वामी विवेकानंदांची पत्रे २, २९२)
महिलांना असे शिक्षण मिळाले पाहिजे की त्या स्वावलंबी होऊन स्वत:चे प्रश्न सोडविण्यास सक्षम होतील. त्यांच्यामध्ये एक आदर्श चारित्र्य विकसित होऊ शकते.
कोणत्याही धर्माचा विशेष शिक्षणाशी संबंध जोडणे योग्य नाही. सर्व धर्मांची आवश्यक सामग्री शिक्षणाशी जोडली गेली पाहिजे.
शिक्षणाचा अर्थ आहे ती परिपूर्णता व्यक्त करणे जी सर्व मानवांमध्ये आधीपासूनच आहे. -- (स्वामी विवेकानंदांची पत्रे 1, 114)
शिक्षण म्हणजे काय? ते पुस्तकी शिक्षण आहे का? नाही! हे विविध प्रकारचे ज्ञान आहे का? नाही, हे देखील नाही. ज्या संयमातून इच्छाशक्तीचा प्रवाह आणि विकास नियंत्रणात आणला जातो आणि फलदायी होतो, त्याला शिक्षण म्हणतात. -- (स्वामी विवेकानंदांची पत्रे 2, 290-91)
माझ्या मते, शिक्षणाचे सार मनाची एकाग्रता मिळवणे आहे, तथ्ये संकलित करणे नाही. जर मला माझे शिक्षण पुन्हा सुरू करावे लागले आणि ते माझ्यावर अवलंबून असेल तर मी कधीही तथ्यांचा अभ्यास करणार नाही. मी मनाची एकाग्रता आणि अलिप्ततेची शक्ती वाढवीन आणि जेव्हा उपकरणे पूर्णपणे तयार होतील तेव्हा मी माझ्या इच्छेनुसार वस्तुस्थिती गोळा करीन. -- (भगवान बुद्धांचा जगाला दिलेला संदेश आणि इतर व्याख्याने आणि प्रवचने, ७१)
जे शिक्षण सामान्य माणसाला जीवनसंघर्षात सक्षम बनवू शकत नाही, जे चारित्र्य, परोपकार आणि सिंहासारखे साहस हे बळ माणसात आणू शकत नाही, ते शिक्षणच आहे का? ज्या शिक्षणातून माणूस आयुष्यात पायावर उभा राहतो ते शिक्षण होय. -- (विवेकानंदजींच्या सहवासात, १७५)
शिक्षणाचा अर्थ असा नाही की अशा अनेक गोष्टी तुमच्या मनात रुजल्या पाहिजेत की त्या आपापसात भांडायला लागतात आणि तुमचे मन ते आयुष्यभर पचवू शकत नाही. ज्या शिक्षणाद्वारे आपण आपले जीवन घडवू शकतो, माणूस बनू शकतो, चारित्र्य घडवू शकतो आणि आपल्या विचारांमध्ये सुसूत्रता आणू शकतो, तेच खरे शिक्षण म्हणण्यास योग्य आहे. जर तुम्ही फक्त पाच भावना पचवू शकलात आणि त्यानुसार तुमचे जीवन आणि चारित्र्य विकसित करू शकलात, तर तुमचे शिक्षण संपूर्ण ग्रंथालयात लक्षात ठेवलेल्या व्यक्तीपेक्षा खूप मोठे आहे. -- (भारतातील विवेकानंद - भारताचे भविष्य)
ज्ञान हे मानवामध्ये उपजत आहे. कोणतेही ज्ञान बाहेरून येत नाही, सर्व काही आत आहे. … आपण म्हणतो की न्यूटनने गुरुत्वाकर्षणाचा शोध लावला. मग तो शोध कुठेतरी कोपऱ्यात बसून न्यूटनची वाट पाहत होता का? नाही, हे फक्त त्याच्या मनात होते. वेळ आल्यावर तो सापडला. जगाला जे काही ज्ञान मिळाले आहे ते केवळ मनातून आले आहे.
जगाचे अमर्याद लायब्ररी फक्त तुमच्या मनात आहे. बाह्य जग हे तुमच्यासाठी फक्त एक प्रेरणा आहे आणि तुमचे मन अभ्यासात एकाग्र करण्यासाठी मदत करते; पण प्रत्येक वेळी तुमच्या अभ्यासाचा विषय हा तुमचा मन असतो. -- (कर्मयोग २-३)
प्रत्येक व्यक्तीला आपला अधिकार सांगायचा असतो, पण कोणीही पाळायला तयार नाही. आणि हे सर्व कारण प्राचीन काळातील तो अद्भुत ब्रह्मचर्य आश्रम आता पाळला जात नाही. आधी ऑर्डर पाळायला शिका, मग ऑर्डर देणे आपोआप येईल. आधी नेहमी गुलाम व्हायला शिका, तरच तुम्ही मालक बनू शकाल. -- (वेदांत: जाफनामध्ये दिलेले भाषण)
फक्त शिक्षण! शिक्षण! शिक्षण! युरोपातील अनेक शहरांना भेटी दिल्यावर आणि तेथील गरीबांची शांतता आणि शिक्षण पाहिल्यानंतर मला आपल्या गरिबांची आठवण झाली आणि अश्रू ढाळले. हा फरक का आला? उत्तर सापडले - शिक्षण! -- (स्वामी विवेकानंदांची पत्रे २, ७४)
Tags:
सुविचार
.jpg)